FOMO và kỷ luật: tâm lý làm thị trường chuyển động
FOMO — nỗi sợ bị bỏ lỡ — khiến nhà đầu tư mua theo thứ đám đông đang thổi phồng thay vì theo kế hoạch của mình. Vì sao bộ não mắc bẫy, cái giá phải trả, và những thói quen nhàm chán giúp bạn đứng ngoài đám đông.
Bản dịch từ bài tiếng Anh. Nếu có khác biệt, bản tiếng Anh là bản chuẩn.
FOMO thực sự là gì
FOMO, hay nỗi sợ bị bỏ lỡ, nghĩa là đưa ra quyết định nhanh dựa trên việc người khác đang mua gì, thay vì mục tiêu của chính mình. Đó không phải nỗi sợ mất tiền. Đó là nỗi lo rằng người khác đang hưởng lợi từ một cơ hội trong khi mình thì không.
Mạng xã hội là chất xúc tác. Thấy người ta khoe lãi trên Reddit hay TikTok có thể khơi lên nỗi sợ rằng một cơ hội lớn đang trôi qua, và nhiều người hành động theo nỗi sợ đó trước khi nghiên cứu gì. Một khảo sát của Empower cho thấy một nửa người Mỹ từng trải qua thứ mà họ gọi là "FOMO tài chính".
Đến khi trên mạng đâu đâu cũng nói về một khoản đầu tư tuyệt vời, thì khoản đầu tư đó có lẽ đã bị mua quá mức và trở nên đắt đỏ — và nó có thể sắp bị những người mua trước đó bán ra. Đám đông đến cuối cùng và trả giá cao nhất.
Vì sao bộ não dễ mắc bẫy
Thiên kiến này có gốc rễ sâu xa. Trong lý thuyết triển vọng, Daniel Kahneman và Amos Tversky đã chỉ ra rằng nỗi đau mất mát lớn hơn niềm vui từ khoản lãi tương đương: nỗi đau khi bị bỏ lỡ được não bộ ghi nhận gần giống như một khoản lỗ. Nhìn người khác lãi có thể mang cảm giác như mình đang mất, ngay cả khi kế hoạch của mình không có gì thay đổi.
Tiếp theo là bằng chứng xã hội. Viện CFA lưu ý rằng nhà đầu tư thường nhìn người khác để quyết định cách hành xử, nhất là trong lúc bất định hay biến động. Khi mọi người xung quanh đều tỏ ra tự tin và thành công, việc chống lại đám đông có cảm giác sai — ngay cả khi đám đông cũng không có thông tin tốt hơn bạn.
Các nhà kinh tế gọi cơ chế này là thác thông tin. Trong các bài báo xuất bản năm 1992, Bikhchandani, Hirshleifer và Welch — và riêng Banerjee — đã chỉ ra cách những người hoàn toàn lý trí có thể tạo thành đám đông khi bỏ qua thông tin của mình, vì lựa chọn của người khác trông có vẻ hiểu biết hơn. Kết quả nhìn thấy được là đuổi theo thành tích: tiền đổ vào các quỹ và cổ phiếu có mức sinh lời gần đây tốt nhất, đúng lúc chúng đắt nhất. Nghiên cứu Mind the Gap 2024 của Morningstar cũng thấy cùng một khuôn mẫu ở quy mô lớn: trong mười năm tính đến tháng 12 năm 2023, nhà đầu tư quỹ trung bình lãi 6.3% mỗi năm trong khi bản thân các quỹ sinh lời 7.3% — khoảng cách 1.1 điểm phần trăm, tức khoảng 15% tổng lợi nhuận, mất chủ yếu vì chọn sai thời điểm.
Cái giá phải trả: bài học GameStop
Ví dụ nổi tiếng nhất là GameStop. Nhờ cơn sốt trên mạng xã hội, vào tháng 1 năm 2021, giá cổ phiếu của hãng tăng từ khoảng 5 đô la lên khoảng 120 đô la trong chưa đầy ba tuần — mức tăng 2300%. Nhiều người đến muộn đã chịu thiệt hại nặng: sau khi chạm đỉnh 120.75 đô la, vài tuần sau cổ phiếu chỉ còn giao dịch ở mức 10.97 đô la — mất 91%.
Khuôn mẫu này có từ trước mạng xã hội. Cuối những năm 1990, nhà đầu tư mua cổ phiếu của các công ty dot-com không có lợi nhuận chỉ vì chúng đang được ưa chuộng. Khi bong bóng vỡ, Nasdaq giảm gần 80%, và vô số danh mục đầu tư chịu thiệt hại. Công nghệ là thật. Giá cổ phiếu thì không.
Vòng lặp cứ lặp lại vì nó tuân theo cùng những bước: giá tăng, hưng phấn dâng cao, người mua muộn vào lệnh gần đỉnh, giá giảm, và chính nhà đầu tư đó bán ra gần đáy — rồi đứng ngoài nhìn thị trường hồi phục. Mua ở đỉnh và bán ở đáy hiếm khi là vấn đề kiến thức. Đó là vấn đề tâm lý.
- GameStop, tháng 1 năm 20215 → 120 đô la trong ba tuần (+2300%), rồi 10.97 đô la (−91% từ đỉnh 120.75)
- Khoảng cách hành viNhà đầu tư lãi 6.3% mỗi năm so với 7.3% của quỹ — chênh 1.1 điểm
- Bong bóng dot-comNasdaq giảm gần 80% sau khi bong bóng vỡ
- Quy tắc chờ đợiĐợi ít nhất một tháng trước khi hành động theo ý tưởng nóng
- Ác cảm mất mátNỗi đau mất mát lớn hơn niềm vui từ khoản lãi tương đương
Những thói quen nhàm chán để chống lại FOMO
Các biện pháp phòng vệ cố tình nhàm chán. Hãy bắt đầu bằng một kế hoạch viết sẵn trước khi tiền di chuyển: bạn sẽ mua gì, vì sao, nó được chiếm bao nhiêu phần danh mục, và điều gì khiến bạn bán ra. Một quyết định được đưa ra từ trước khó bị đám đông lật ngược trong khoảnh khắc hơn nhiều.
Tiếp theo là thời gian chờ. Peter Lazaroff, giám đốc đầu tư tại Plancorp Wealth Management, gợi ý nên đợi ít nhất một tháng trước khi hành động theo một ý tưởng đầu tư: đầu tư là việc dài hạn, nên điều gì là ý tưởng tốt hôm nay thì một tháng sau vẫn nên tốt. Nếu sau một tháng mà không còn cảm giác đó, có lẽ bạn đang đầu cơ theo giá hơn là đầu tư vào một doanh nghiệp.
Cuối cùng, hãy nghiên cứu — dành cho nó ít nhất chừng ấy thời gian như khi bạn tìm hiểu một kỳ nghỉ, một nhà hàng hay một món đồ gia dụng lớn, dùng nhiều nguồn thay vì một dòng tin duy nhất — và thu nhỏ tiếng nói của đám đông: ít thời gian xem bảng giá và ảnh chụp tài khoản, nhiều thời gian hơn cho con số của chính mình. Kỷ luật vốn nhàm chán. Đó chính là ý nghĩa của nó. Nội dung giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư.
